Olimpik Türk

Doping 101 – Doping Nedir? Doping Testini Kim, Nasıl Yapar?

MTBTR ve burada yazdığımız bütün doping yazılarının biraz daha iyi anlaşılması için birkaç tane Doping 101 kabilinden yazı geliyor. Bunlardan adım adım doping numunesinin nasıl alındığı ile sporcu hak ve yükümlülüklerini gösteren birincisini “Doping kontrol süreci nasıl işliyor?” başlığı altında yayınladık.
Herşeyden önce vurgulanması gereken bu yazıların haberleri, müsabakaları vs. takip eden “seyirciler” için olduğu. İşin içindekilerin, yani sporcu ve antrenörlerin mutlaka bu konudaki birincil kaynakları okumaları, okumak da yetmez, hatmetmeleri gerekiyor. Keza Dopingle Mücadele Komisyonu’nun (DMK) eğitimlerine eksiksiz katılmalılar.

Doping nedir?

En basit tabiri ile doping “dopingle mücadele kural ihlallerinden bir veya daha fazlasının gerçekleştirilmesidir”.
Dopingle mücadele kural ihlalleri neler peki?

  • Sporcudan alınan numunede yasaklı madde ya da onun belirteçlerinin bulunması,
  • Yasaklı bir madde veya yöntemin sporcular tarafından kullanılması veya kullanılmaya teşebbüs edilmesi,
  • Sporcunun numune vermemesi veya vermeyi reddetmesi, herhangi bir şekilde numune vermekten kaçması,
  • Sporcunun nerede olduğuna dair gerekli bilgileri vermemesi, bildirilen doping kontrollerine katılmaması,
  • Sporcunun bağlı bulunduğu dopingle mücadele kuruluşu tarafından belirlenen onsekiz aylık bir süre içinde üç kez doping kontrolüne katılmaması ve/veya bildirimde bulunmaması
  • Doping kontrolünün herhangi bir bölümünde hile yapması veya hile yapmaya teşebbüs etmesi
  • Yasaklı madde ve yasaklı yöntemlere sahip olması
  • Herhangi bir yasaklı maddenin veya yasaklı yöntemin ticaretini yapması veya yapmaya teşebbüs etmesi
  • Herhangi bir yasaklı madde veya yasaklı yöntemi herhangi bir sporcuya müsabaka sırasında veya dışında tatbik etmesi veya etmeye teşebbüs etmesi vs.
    dopingle mücadelede kural ihlali, yani doping sayılıyor.

Doping yapıldığını kanıtlama yükümlülüğü, yani ispat yükü, dopingle mücadele komisyonunda.
Bir resim bazen çok daha fazla şey ifade edebiliyor. Reuters’ten aldığım aşağıdaki çizim çok güzel bir şekilde size hangi doping maddelerinin hangi sporlarda tercih edildiği ve hangi fiziksel etkileri olduğunu gösteriyor.

Doping Nedir?

Doping Nedir?

Yasaklı Maddeler ve İstisnalar

Yasaklı maddeler listesi her yıl güncelleniyor, yeni maddeler ekleniyor vs. Türkçe en son versiyonuna buradan ulaşabilirsiniz.
Yasaklı maddelere bir istisna “tedavi amaçlı kullanım” (TAKİ = Tedavi amaçlı kullanım istisnası), yani bir sporcunun yasaklı maddeler listesinde yer alan bir maddeyi tıbbi ihtiyaçtan alması (örneğin bisikletçilerde çok gördüğümüz astım ilacı kullanımı).
TAKİ’de dikkat edilecek husus sporcunun bunu kafasına göre yapamayacak olması. Sporcu belirli süreler içinde ilk olarak DMK’ya başvurmak zorunda ve bunun için özel hazırlanmış bir talimatname var. Keza uluslararası müsabakalar söz konusuysa yapılan sporun uluslararası spor federasyonu ile WADA’ya (WADA = World Anti-Doping Agency) bu durumu bildirilmeli, ADAMS’a kayıt düşülmeli vs. (ADAMS = “Anti-Doping Administration and Management System”, WADA’nın dopingle mücadelede kullandığı veri tabanı)

Doping numunelerini kim, nerede, nasıl alıyor?

Yurtiçinde DMK, uluslararası müsabakalarda bulunulan ülke veya sporun uluslararası federasyonu, olimpiyatta olimpik komite vb. tarafından yetkilendirilmiş dopingle mücadele kuruluşu numune almaya yetkili merciler. Bu kurumlar

  • sporcuya haber vererek ya da vermeksizin,
  • herhangi bir yer ve zamanda,
  • müsabaka içi veya dışında

sporcuyu doping kontrolüne tabi tutabilirler.

Önemli nokta DMK’nın her sporcuya, ne zaman isterse, haber vermeden doping testi yapma yetkisinin bulunması. Bunun altı ne kadar çizilse az. DMK sizi sabah 03:30’da kapınızı yumruklayarak uyandırıp idrar numunesi isteyebilir. Akşam ailenizle evinizde oturup çocuğunuzla oynarken gelip numune alabilir. Tatilde arkadaşlarınızla öğlen yemeğinde otururken yanınızda bitip numune kabını uzatabilir vs.vs.
Doping kontrolünün adım adım nasıl yapıldığı, A ve B numunelerinin nasıl alındığı vb. konusunu bir önceki Doping 101 yazımız “Doping Kontrol Süreci Nasıl İşliyor?”da okuyabilirsiniz.
DMK aynı zamanda “bulunduğu yeri bildirmesi gereken” sporcu listesi ve bu sporcuların kayıtlı olduğu bir doping kontrol havuzu oluşturuyor. Bu havuzdaki sporcular düzenli olarak (her 3 ayda bir) bulundukları yeri DMK’ya bildirmek zorundalar. Bu bildirim, DMK’nın sporcuyu eliyle koymuş gibi bulabileceği kadar detaylı olmak zorunda, “Antalya’ya tatile gittim” olmuyor yani. Bu bilgiler gerektiğinde WADA ile de paylaşılıyor.
Bu bilgilerin verilmemesi ve/veya sporcunun verdiği adreste bulunmaması kural ihlali sayılıyor (bkz yukarısı).
Bir nokta sporu bırakıp dönenlerle ilgili. Sporu bırakıp da geri dönen bir sporcu dönmeden 6 ay önce tekrar doping prosedürünü uygulamaya başlamak zorunda (testler, yer bildirimi vs.). Olmadığı durumlara örnek olarak Lance Armstrong’un 2009 yılında Tour Down Under’da yarışmasını okuyabilirsiniz.

Numunelerin analizi nerede yapılır?

Sporculardan alınan numuneler doping ihlali olup olmadığını belirlemek için yalnızca WADA tarafından akredite edilmiş (geniş anlamda onaylanan ve/veya yetkilendirilen) laboratuvarlarda analiz edilirler. Dünyada bugün WADA akreditasyonuna sahip 33 laboratuvar bulunuyor.
Alınan numunelerin hangi laboratuvara gideceği de DMK’nın takdirine kalmış. Örneğin son atletizm bombaları Atina (Yunanistan) ve Köln (Almanya) laboratuvarlarına gönderildiler, bisiklette Mustafa Sayar’ın pozitif çıkan numunesi Chatenay Malabry (Fransa) laboratuvarında test edildi vs.

Analiz sonuçları nasıl değerlendirilir?

Laboratuvarda çıkan numune analiz sonuçları şifrelenmiş ve veri gizliliğine uygun bir şekilde DMK’ya bildirilir. Bu bildirim WADA/ADAMS ile koordineli gerçekleşir.
Bu konuda bir laboratuvar basına ve/veya üçüncü şahıslara hiçbir şekilde bilgi veremez, aksi takdirde WADA akreditasyonunu kaybeder. Kişisel tecrübelerimle de söyleyebilirim, laboratuvar hiçbir zaman “X sporcusunun testi bizde”, “sonuçları DMK’ya gönderdik” vb. bilgiler vermez.
Laboratuvar testi sonucunda numuneler ya “negatif” sonuç verirler, yani doping çıkmaz. Ya da sonuç pozitiftir, yani numunede yasaklı madde ve/veya yasaklı maddenin belirteçlerine rastlanır. Pozitif sonuç da iki şekilde olabilir:

  • ”Aykırı analitik bulgu” (adverse analytical finding)
  • ”Atipik bulgu” (Atypical finding)
    Eğer “aykırı analitik bulgu” çıkmışsa, DMK önce TAKİ var mı yok mu, uluslararası test standartlarına uyulmuş mu, uyulmamış mı değerlendirir. Haliyle TAKİ söz konusuysa ya da laboratuvar uluslararası test standartlarına riayet etmediyse test iptal edilir, negatif sayılır. Eğer TAKİ veya standartlara uyumsuzluk söz konusu değilse numuneyi veren sporcuya
  • numunesinde ”aykırı analitik bulgu” çıktığı
  • ihlal edilen dopingle mücadele kuralı
  • B numunesini açtırma hakkı olduğu ve açtırmazsa bunun hakkından ferakat anlamına geldiği
  • B numunesini açtırmak isterse B numunesi için planlanmış tarih, zaman ve yer
  • B numunesinin açılışına ve analizine katılma imkanı ile ulusal federasyon ve DMK’dan birer temsilcinin de katılma hakkı olduğu
  • A ve B numunelerinin laboratuvar dosyalarının kopyasını talep hakkı olduğu bildirilir.

DMK “aykırı analitik bulgu”nun yukarıda sayılan dopingle mücadele kuralı ihlali anlamına gelmediğine dair karar alırsa da bunu vakit geçirmeden Uluslararası Federasyon ve WADA’ya bildirmek zorunda. Bu durum, sizin de farkedeceğiniz üzere, bağımsız bir DMK’nın ne kadar elzem olduğunun altını da çiziyor.
Sporcu haliyle A numunesinin sonucu ile yetinebilir. Buna mukabil DMK B numunesinin açılmasını talep edebilir.
B numunesinin analiz sonucu negatif çıkarsa bütün test iptal edilir, yetkili merciler bilgilendirilir ve sporcu aklanmış sayılır.
Keza test sonucu pozitif olursa da Ulusal Federasyon, Uluslararası Federasyon ve WADA bilgilendirilir (sporcunun kimliği, spor dalı, disiplini, numunenin müsabaka içi/dışı alındığı, tarihi ve analiz sonuç raporu), sporcuya dopingle mücadele kuralı ve ihlalin esası tebliğ edilir.
Doping testlerinde “aykırı analitik bulgu” dışında bir de “atipik bulgu” var. “Atipik bulgu” vücudun yasaklı maddeler listesinde bulunan bir maddeyi kendiliğinden üretmesi, bu nedenle testin pozitif çıkmasına işaret ediyor.
”Atipik bulgu”ya ulaşılması halinde de yukarıdaki prosedür işleniyor. TAKİ ve standart kontrolleri yapılıyor ve bir inceleme başlatılıyor. Önemli olan, yapılan inceleme sonucunda “atipik bulgu”nun “aykırı analitik bulgu” olarak sınıflandırılıp sınıflandırılamayacağı.

Sporcunun bulunduğu yeri bildirmemesi, doping kontrolüne gitmemesi

Son olarak sporcunun yer bildirimi konusunda ihmali de önemli sonuçlar doğurabiliyor. Eğer doping kontrol havuzunda yer alan bir sporcu 18 ay içinde

  • 3 defa bulunduğu yeri bildirmezse ve/veya
  • 3 defa doping kontrolüne katılmazsa ve/veya
  • bildirim vermeme ile doping kontrolüne katılmamanın kombinasyonu toplamda 3’e ulaşırsa, sporcu açıkça doping yapmış sayılıyor. Doping 101 serisine devam edeceğiz…
Click to comment

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

To Top